Zarządzanie finansami to drugi obszar bez własnej podstawy ustawowej. Nie znajdziesz w ustawie o rachunkowości ani wzoru na wartość bieżącą netto, ani definicji średniego ważonego kosztu kapitału - to matematyka finansowa i rachunek decyzyjny, a nie przepis. Znaczenia to jednak nie umniejsza: u biegłych rewidentów jest to osobny egzamin „Finanse i zarządzanie finansami”, a w certyfikacji SKwP moduł XII na czwartym stopniu, wyceniony na 5 pytań testowych i 1 zadanie, czyli 10 plus 15 punktów. Zadania są rachunkowe, więc liczy się sprawność w kilku wzorach i konsekwencja w przyjmowaniu bazy dni.
Procent prosty, składany i dyskonto
Przy procencie prostym odsetki liczy się zawsze od kapitału początkowego: 10 000 zł przy stopie 5% przez 3 lata daje 1 500 zł odsetek. Przy procencie składanym odsetki dopisują się do kapitału, więc wartość przyszła to kapitał pomnożony przez (1 plus stopa) do potęgi równej liczbie okresów. Te same 10 000 zł przy 5% i kapitalizacji rocznej dają po dwóch latach 11 025 zł, a po trzech 11 576,25 zł. Dyskontowanie jest działaniem odwrotnym: wartość bieżąca to wartość przyszła podzielona przez ten sam czynnik.
W obrocie wekslowym stosuje się dyskonto handlowe liczone od wartości nominalnej: dyskonto równa się wartość nominalna razy stopa dyskontowa razy liczba dni do wykupu podzielona przez 360. Weksel na 10 000 zł, stopa 12%, 90 dni - dyskonto wynosi 300 zł. Weksel na 20 000 zł przy stopie 8% i 90 dniach daje 400 zł dyskonta, więc bank wypłaci 19 600 zł. Renta to ciąg równych płatności: w rencie z dołu płatności przypadają na koniec każdego okresu, w rencie z góry na jego początek.
NPV, IRR, okres zwrotu i wskaźnik rentowności
Wartość bieżąca netto to różnica między zdyskontowanymi wpływami a zdyskontowanymi wydatkami projektu. Przy nakładzie 100 000 zł, rocznych wpływach netto 30 000 zł przez 5 lat i współczynniku dyskontującym dla renty pięcioletniej przy stopie 10% równym 3,7908 suma zdyskontowanych wpływów wynosi 113 724 zł, a NPV 13 724 zł. Projekt jest opłacalny, gdy NPV jest dodatnie. Wzrost stopy dyskontowej obniża NPV.
Wewnętrzna stopa zwrotu to taka stopa dyskontowa, przy której NPV równa się zero. Projekt jest opłacalny, gdy IRR przewyższa koszt kapitału. Okres zwrotu to czas, po którym sumaryczne, niezdyskontowane przepływy zrównają się z nakładem: 100 000 zł nakładu i 25 000 zł rocznych wpływów netto daje 4 lata. Wskaźnik rentowności to iloraz bieżącej wartości przyszłych przepływów i nakładów; wartość 1,2 oznacza 1,20 zł zdyskontowanych wpływów na każdą zainwestowaną złotówkę i jest równoznaczna z dodatnim NPV.
Koszt kapitału: CAPM i WACC
Koszt kapitału własnego wyznacza się najczęściej modelem wyceny aktywów kapitałowych: stopa wolna od ryzyka plus iloczyn współczynnika beta i premii za ryzyko rynkowe, czyli różnicy między oczekiwaną stopą zwrotu z rynku a stopą wolną od ryzyka. Przy stopie wolnej od ryzyka 4%, becie 1,5 i oczekiwanej stopie zwrotu z rynku 10% koszt kapitału własnego wynosi 4% plus 1,5 razy 6%, czyli 13%. Im wyższa beta, tym wyższy koszt kapitału własnego.
Średni ważony koszt kapitału to suma kosztów poszczególnych składników kapitału ważonych ich udziałem w całości finansowania, przy czym koszt długu uwzględnia się po opodatkowaniu. Spółka z kapitałem własnym 400 000 zł i kapitałem obcym 600 000 zł, kosztem kapitału własnego 15%, kosztem długu 8% i stopą podatkową 19% liczy: 0,4 razy 15% daje 6,0%, a 0,6 razy 8% razy 0,81 daje 3,888%. Razem około 9,9%. Gdy koszt długu podano już po opodatkowaniu, tarczy nie stosuje się drugi raz: przy strukturze 40% kapitału własnego o koszcie 12% i 60% długu o koszcie 8% po opodatkowaniu WACC wynosi 9,6%.
Dźwignia finansowa i struktura kapitału
Stopień dźwigni finansowej to iloraz zysku operacyjnego i zysku operacyjnego pomniejszonego o odsetki. Przy EBIT 500 000 zł i odsetkach 100 000 zł wynosi 1,25, co oznacza, że zmiana zysku operacyjnego o 1% zmieni zysk netto o 1,25%. Efekt dźwigni finansowej jest dodatni, gdy rentowność aktywów przewyższa koszt kapitału obcego; wtedy rentowność kapitału własnego jest wyższa od rentowności aktywów. Zwiększenie udziału długu w strukturze finansowania podnosi dźwignię, ale razem z nią ryzyko finansowe.
Kapitał obrotowy i finansowanie krótkoterminowe
Zarządzanie kapitałem obrotowym sprowadza się do utrzymania płynności przy możliwie niskim koszcie finansowania. Miarą jest cykl konwersji gotówki: cykl zapasów plus cykl należności minus cykl zobowiązań. Przy zapasach na 40 dni, należnościach na 30 dni i zobowiązaniach na 20 dni cykl wynosi 50 dni. Skrócenie okresu spływu należności skraca cykl, wydłużenie terminów płatności wobec dostawców również. Wydłużenie okresu spływu należności o 10 dni przy jednoczesnym skróceniu terminu zapłaty zobowiązań o 5 dni wydłuża cykl z 45 do 60 dni.
Po stronie finansowania krótkoterminowego liczy się rozróżnienie trzech instrumentów. Kredyt krótkoterminowy kosztuje odsetki liczone od kwoty i okresu: 200 000 zł na 90 dni przy stopie 12% i roku 360-dniowym to 6 000 zł, a 100 000 zł na 30 dni przy tej samej stopie to 1 000 zł. Factoring polega na wykupie wierzytelności przez faktora przed terminem płatności; w wersji pełnej, czyli bez regresu, faktor przejmuje ryzyko niewypłacalności dłużnika, w wersji niepełnej ryzyko zostaje u faktoranta. Forfaiting to wykup wierzytelności z kontraktów, zwykle eksportowych, przez bank lub wyspecjalizowaną instytucję, co do zasady bez regresu.
Na czym najczęściej się potykają
- Mylenie renty z góry z rentą z dołu. Płatność na początku okresu to renta z góry, na końcu - renta z dołu. Różnica jest jednym czynnikiem dyskontowania.
- Traktowanie okresu zwrotu jako miary uwzględniającej wartość pieniądza w czasie. Klasyczny payback operuje przepływami niezdyskontowanymi.
- Porównywanie IRR z inflacją albo ze stopą wolną od ryzyka. Punktem odniesienia jest koszt kapitału.
- Dwukrotne stosowanie tarczy podatkowej. Mnożnik (1 minus stopa podatkowa) dotyczy wyłącznie kosztu długu i tylko wtedy, gdy podano go przed opodatkowaniem.
- Wagi w WACC liczone od samego kapitału własnego. Udziały ustala się w kapitale całkowitym, czyli sumie kapitału własnego i obcego.
- Znak przy cyklu zobowiązań. Cykl zobowiązań się odejmuje, bo kredyt kupiecki finansuje działalność i skraca zapotrzebowanie na gotówkę.
- Utożsamianie faktoringu z forfaitingiem. Factoring dotyczy bieżących wierzytelności handlowych i występuje w wersji z regresem i bez, forfaiting dotyczy wierzytelności z kontraktów, głównie eksportowych, i co do zasady jest bezregresowy.
- Niekonsekwencja w bazie dni. W zadaniach z dyskontem i kredytem krótkoterminowym przyjmuje się zwykle rok 360-dniowy; przeliczenie na 365 dni zmienia wynik.
- Wniosek, że wysokie NPV oznacza wysoki wskaźnik rentowności. PI odnosi zdyskontowane wpływy do nakładu, więc projekt o dużym nakładzie może mieć wysokie NPV i niski PI.